Ο θρίαμβος της αποτυχίας

IMG_13612

Παρατήρησα κάτι σπάνιο σήμερα: Σέρβιραν μαρμελάδα με το τσάι και, παρεπιπτόντως, οι δεσμοφύλακες καρφώνουν τα μάτια τους στο φαγητό. Δείχνουν να το έχουν πιο πολύ ανάγκη απ’ ότι εγώ”.

Τετάρτη 4, ημερολόγιο απεργίας πείνας

Μπόμπυ Σαντς, Ημερολόγια της Φυλακής

Ένα από τα χαρακτηριστικά των πολιτικών ιδεολογιών είναι ότι βλέπουν τον κόσμο μέσα από την ύπαρξη αντίθετων πόλων και ότι εμπεριέχουν έναν φαντασιακό διαχωρισμό της κοινωνικής πραγματικότητας σε αντιμαχόμενες μερίδες οι οποίες, πολλές φορές, συνιστούν εκκοσμικευμένες εκδοχές των ιδεότυπων του “καλού” και του “κακού”. Αυτό συμβαίνει εξίσου στην περίπτωση τόσο των ετερόνομων, συστημικών ιδεολογιών, που αποδέχονται σαν δεδομένα το υφιστάμενο θεσμικό πλαίσιο και τις ιεραρχικές κοινωνικές δομές της θεσμισμένης ετερονομίας, όσο και ως προς τα αντισυστημικά προτάγματα που ανήκουν στην εναλλακτική ιστορική παράδοση της πολιτικής αυτονομίας και αμφισβητούν ρητά το κοινωνικό σύστημα και τις δομές που αναπαράγουν την άνιση κατανομή της δύναμης στο εσωτερικό του. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει μια ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στους δύο τρόπους σκέψης γύρω απ’ το κοινωνικό ζήτημα. Οι πολιτικές ιδεολογίες που αναπαράγουν την κοινωνική ετερονομία εκκινούν από μια προκαθορισμένη αντίληψη για την υπερκείμενη και αναλλοίωτη “φύση” του ανθρώπου και προχωρούν από εκεί για να διατυπώσουν τις βασικές ιδέες τους αναφορικά με τον ενδεδειγμένο τρόπο οργάνωσης της κοινωνικής ολότητας. Φτιάχνουν έτσι ένα κοινωνικό σύστημα που οφείλει να είναι σταθερο και να αντέχει στον χρόνο, σε συμφωνία με τις σταθερές και απαράλλαχτες ιδιότητες της αφηρημένης φύσης του ανθρώπου, που δεν επηρεάζεται από τη διαβρωτική επίδραση του χρόνου ή από τις κοινωνικές μεταβολές που επιφέρει η ιστορική εξέλιξη. Στον πυρήνα του, στην κρυφή ουσία του που παραμένει αθέατη από τα γεγονότα που εκτυλίσσονται μπροστά μας, ο άνθρωπος παραμένει πάντοτε ο ίδιος.

Από την άλλη, οι αυτόνομες ιδεολογίες που θέτουν στο επίκεντρο της προβληματικής τους το ζήτημα της κοινωνικής αλλαγής, είναι υποχρεωμένες να αντικρούσουν τα ανθρωπολογικά συμπεράσματα της κυρίαρχης ιδεολογίας προκειμένου να διατυπώσουν ένα εναλλακτικό όραμα για τις αρχές πάνω στις οποίες θα πρέπει να βασίζεται η οργανωμένη κοινωνική συμβίωση. Αυτό συμβαίνει μέσω της υποβολής σε κριτική επεξεργασία των αναλυτικών κατηγοριών που δομούν την ετερόνομη κοινωνικοπολιτική θεωρία και της σταδιακής αποδόμησης τους, γι’ αυτό άλλωστε και η κοινωνική απελευθερωτική θεωρία πολλές φορές κατονομάζεται γενικά ως κριτική θεωρία. Με άλλα λόγια, οι ιδεότυποι του “καλού” και του “κακού” ενυπάρχουν εξίσου στον αυτόνομο τρόπο σκέψης, αλλά δεν αποτελούν σημείο εκκίνησης για την ιδεολογική ερμηνεία της κοινωνικής πραγματικότητας. Αντίθετα, στον βαθμό που μπορεί κανείς να μιλήσει για τέτοιους διαχωρισμούς στην αυτόνομη πολιτική θεωρία, αυτοί υπάρχουν μόνο σαν άτυπες, σχετικές κατηγορίες που συγκροτούνται δευτερογενώς έπειτα από την εξέταση των υλικών συνθηκών της ετερόνομης κοινωνικής ολότητας. Συνιστούν μια “κωδική ονομασία”, ένα υλικό μέτρο για την αξιολόγηση των ταξικών δυνάμεων που εμπλέκονται στην κοινωνική πάλη, του ρόλου που μπορούν να επιτελέσουν στην εξέλιξη της και των κοινωνικών σχέσεων που διαμορφώνονται ανάμεσα τους. Δεν κρίνει αυτές τις σχέσεις σε σχέση μόνο με τον απώτερο σκοπό που επιζητά να φέρει σε πέρας, αλλά θέτει ως ζητούμενο τον ποιοτικό μετασχηματισμό τους στο σήμερα, την εδώ-και-τώρα αλλαγή των κοινωνικών σχέσεων σαν το μέσο της ίδιας της κοινωνικής πάλης.

Ο Μπ. Ράσσελ είχε αναφερθεί κάποτε με σκωπτική διάθεση στην ακλόνητη πεποίθηση από την οποία εμφορούνταν οι επαναστάτες κάθε είδους, αναφορικά με την “ανώτερη αρετή” των καταπιεσμένων. Επανειλημμένα διαψεύστηκαν οι ευσεβεις πόθοι τους, όταν αποδείχτηκε ότι οι ρομαντικές αντιλήψεις που έκφραζαν για τις γυναίκες, τους φτωχούς, τα σκλαβωμένα έθνη, τους προλεταριους ουδέποτε μετουσιώθηκαν σε μια ευγενέστερη μορφή κοινωνικής οργάνωσης που δεν θα εμπεριείχε εξίσου τα στοιχεία της βίας, της ανισότητας και του καταναγκασμού. Ένα, ένα τα καταπιεσμένα υποκείμενα διακήρυξαν πως “η ανώτερη αρετή τους είναι ο λόγος που αυτά θα πρέπει να κατέχουν την εξουσία” και ανέλαβαν να δημιουργήσουν τα δικά τους εξουσιαστικά κρατικά μορφώματα, τα δικά τους συστήματα θεσμοποιημένης ανισοκατανομής της δύναμης.i Παραγνώριζαν έτσι, όπως άλλωστε έκανε και ο ίδιος ο Ράσσελ, ότι το πρόβλημα ήταν η ίδια η ύπαρξη της συγκεντρωτικής διακυβέρνησης και όχι το υποκείμενο που την ασκεί. Η κατεστημένη χριστιανική θρησκεία υπήρξε σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας της, ο κυριότερος (και σαγηνευτικότερος) εκφραστής της ιδέας ότι η αρετή ήταν το αποκλειστικό προνόμιο των φτωχών και των καταπιεσμένων, ότι ανήκε δικαιωματικά σε αυτούς. Ο Ιησούς δεν ήταν αυτός που είπε ότι είναι “ευκολότερο να περάσει μια καμήλα από την τρύπα που ανοίγει η βελόνα, παρά ο πλούσιος να μπει στη βασιλεία του θεού”; Αποδίδοντας ωστόσο στον Καίσαρα αυτά που του ανήκουν, κατέληξε σε εκ διαμέτρου αντίθετα συμπεράσματα από αυτά που συνιστούν την πεμπτουσία των επαναστατικών προταγμάτων. Οι πάσης φύσεως αντιξοότητες αποτελούν την μήτρα της αρετής των φτωχών και γι’ αυτό δεν θα πρέπει να ζητάμε να τις εξαλείψουμε. Έφτασαν μάλιστα στο σημείο να αναζητούν με μανία να υποβληθούν σε κάθε είδους κακουχία και μαρτύριο στο όνομα της πίστης τους, σαν μέσο για να διασώσουν την εκ προοιμίου “αμαρτωλή” ψυχή τους. Η θανατολαγνεία και μια μακάβρια, μισανθρωπική προσκόλληση στην εξαγνιστική επιρροή των πιο αποκρουστικών βασανιστηρίων της σάρκας, ήταν το αποτέλεσμα αυτής της διεστραμμένης λογικής της αυστηρά ατομικής “λύτρωσης”. Αλλά και η συλλογική λύτρωση που προκρίνουν οι μαρξιστές ιδεολόγοι δεν υπολείπεται σε παραλογισμό, εφόσον αναγνωρίζει στο προλεταριάτο μια έμφυτη, συλλογική αρετή που έχει την καταγωγή της στις αντίξοες κοινωνικές συνθήκες της θεσμοποιημένης υποτέλειας του. Υποπίπτουν έτσι σε μια αντίφαση, επιθμώντας διακαώς να καταργήσουν εκείνες τις αντικειμενικές προϋποθέσεις που συντελούν στη διαμόρφωση της “ανώτερης ηθικής” των εκμεταλλευόμενων τάξεων.

Ίσως απ’ την άλλη, η αντίφαση να μην έγκειται στην επιθυμία για λύτρωση ως τέτοια, αλλά στον τρόπο με τον οποίο γίνεται κατανοητή αυτή η επιθυμία και στο πολιτικό περιεχόμενο που αποκτά μέσα στο πλαίσιο της επαναστατικής θεωρίας, και ειδικότερα της θεωρίας του μαρξισμού. Ο ριζοσπάστης θεολόγος Τζ. Κόουν είχε γράψει ότι από την ιστορική εμπειρία της ταξικής καταπίεσης και φυλετικού εξανδραποδισμού των μαύρων στις ΗΠΑ είχε προκύψει, με τρόπο που ήταν σχεδόν ανεξήγητος, κάτι το ανυπέρβλητα όμορφο κι ευγενές. Απ’ όλη αυτή τη διάχυτη ασχήμια, το απερίγραπτο μαρτύριο των σκλάβων, ξεπρόβαλε σε όλο της το μεγαλείο η μαύρη απελευθερωτική κουλτούρα, οι μουσικές μπλουζ και γκόσπελ, οι ριζοσπαστικές πολιτικές και ταξικές αναλύσεις του κινήματος για τα πολιτικά δικαιώματα, η μαύρη θεολογία της απελευθέρωσης.ii Η κουλτούρα αυτή τη απελευθέρωσης εμπεριείχε εντός της μια συμβολική αναπαράσταση της κοινωνικής πραγματικότητας, σύμφωνα με την οποία οι ρόλοι αντιστρέφονται και τα θύματα που γίνονται αποδέκτες της απάνθρωπης συστημικής βίας είναι οι πραγματικοί “νικητές”, εκείνοι που αποτελούν τους ενσώματους φορείς της χαμένης ηθικής συνείδησης της ετερόνομης κοινωνίας. Από αυτήν τη σκοπιά, η κτηνώδης βία του συστήματος της θεσμισμένης ετερονομίας απανθρωπίζει τους ίδιους τους εξουσιαστές και όχι αυτούς που βρίσκονται κάτω από την εξουσία τους.

Παρομοίως, όταν ο Μπόμπυ Σαντς περιγράφει στα “Ημερολόγια της Φυλακής” την απάνθρωπη μεταχείριση που υπέμεινε στα χέρια των δεσμοφυλάκων και των βασανιστών στα Μπλοκ-Η, έχει κανείς την αίσθηση ότι γίνεται μάρτυρας από δεύτερο χέρι ενός ταξιδιού προς την ατομική αυτοπραγμάτωση και όχι προς τη λύτωρση, διότι η λύτρωση που επιζητά ο Σαντς είναι συλλογική.iii Αφορά τον εξεγερμένο λαό του και όχι τον ίδιο. Αισθανόμαστε την ανάγκη να διαφυλάξουμε σαν κόρη οφθαλμού την ιδιόχειρη καταγραφή αυτού του μαρτυρίου, του ταξιδιού του Σαντς όλο και πιο βαθιά μέσα στους επτά κύκλους της κόλασης, διότι μέσα από την κάθοδο στη βαναυσότητα που τον περιβάλλει, ο Σαντς μας φανερώνει τα διδάγματα που θα πρέπει να λάβει σοβαρά υπόψη κάθε πολιτικό πρόταγμα που έχει σαν σημείο αναφοράς του τον ευγενή στόχο της καθολικής κοινωνικής απελευθέρωσης. Το δικό του μαρτύριο, τα βασανιστήρια που υπομένει με καρτερικότητα χωρίς να έχει την έλπιδα ότι οι Άγγλοι θα υποχωρήσουν, φωτίζει καθαρά το δικό μας μέλλον. Όπως το έθεσε κι ένας σύντροφος του, πρόκειται για τον θρίαμβο της αποτυχίας. Αυτός είναι και ό λόγος που όλοι μας θα θέλαμε να διαβάσουμε τα ημερολόγια φυλακής ενός ρεπουμπλικάνου ιρλανδού κρατούμενου, αλλά κανείς δεν θα ήθελε να χαραμίσει ούτε μισό λεπτό από τη ζωή του για να διαβάσει το ημερολόγιο που θα μπορούσαν να έχουν γράψει οι βασανιστές του. Εκείνοι είναι κομπάρσοι της ιστορίας, ελάσσονες προσωπικότητες που υπάρχουν μόνο χάρη στο ηθικό μεγαλείο του υποτιθέμενου “θύματος” τους. Εκείνος αγωνίζεται για κάτι που διάλεξε ο ίδιος, εκείνοι απλώς “κάνουν τη δουλειά που άλλοι τους είπανε να κάνουν”.

Το δίδαγμα απ’ όλα αυτά δεν μπορεί να είναι άλλο από την “επαναστατική αγάπη”, με τα λόγια της Χούρια Μπουτέλτζα. Γράφει η γαλλο-αλγερινή ακτιβίστρια: “Εσείς [οι λευκοί προλετάριοι] πάντοτε μας προσπερνάτε και τις πιο πολλές φορές δεν μας βλέπετε καν. Δεν πιστεύω πια ότι αυτή η σειρά των χαμένων ευκαιριών για μια συνάντηση ανάμεσα σε σας και τους μετανάστες οφείλεται σε σύμπτωση. Αρχίζω να καταλαβαίνω ότι μια πραγματική συνάντηση μπορεί μόνο να πραγματοποιηθεί εκεί όπου διασταυρώνονται τα κοινά και αμοιβαία συμφέροντα μας – εκεί που υπάρχει ο φόβος του εμφυλίου πολέμου και του χάους – το σημείο όπου οι φυλές μπορούν να αφανίσουν η μία την άλλη, αλλά που ακόμα είναι δυνατό να φανταστούμε την ίση αξιοπρέπεια μας.Επειδή έχω την τάση να ενδίδω στους συναισθηματισμούς, αναρωτιέμαι μήπως αυτό δεν είναι ένας χώρος όπου μπορεί να κάνει την εμφάνιση της η αγάπη. Η επαναστατική αγάπη. Οι ρομαντικές ψυχές θα πουν ότι η αγάπη είναι πάντοτε ανιδιοτελής. Ακριβώς. Πώς μπορούμε να οραματιστούμε αγάπη μεταξύ μας, αν τα προνόμια του ενός εξαρτώνται από την καταπίεση του άλλου”;iv Έτσι, η “αγάπη” δεν νοείται εδώ σαν παραχάραξη του καθεστωτικού χριστιανισμού που προτρέπει το θύμα να γυρίσει και το άλλο μάγουλο, αλλά με την έννοια της ταξικής αλληλεγγύης ανάμεσα στους καταπιεσμένους και της κοινωνικής πάλης για την κατάργηση των κοινωνικών ρόλων του αιχμάλωτου και του δεσμοφύλακα, του βασανιστή και του θύματος του. Της συγκρότησης ενός αντισυστημικού πολιτικού προτάγματος για τον καθολικό μετασχηματισμό της κοινωνίας που θα βάλει τέλος στην κυριαρχία και την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Αν υπάρχει ένας θησαυρός κρυμμένος μέσα στη φρικτή εμπειρία των ανθρώπων που υποφέρουν από τη φτώχεια και την καταπίεση, είναι ότι μόνο έτσι μπορούμε να μάθουμε για την ανθρώπινη ζωή σαν υπέρτατη αξία. Μόνο ερχόμενη αντιμέτωπη με εκείνους τους ανθρώπους που ταπεινώθηκαν και υποβιβάστηκαν στο επίπεδο του αντικειμένου της αντεστραμμένης ηδονής του σαδισμού, η ανθρωπινότητα μας εξέρχεται από την ύπνωση και εξεγείρεται. Οι ορδές των Μογγόλων βαρβάρων που προελαύνουν ασταμάτητες σφάζοντας και μακελεύοντας, κανέναν λόγο δεν είχαν ποτέ για να σταματήσουν και να αναρωτηθούν για την αξία της ζωής των ηττημένων. Οι ισραηλινοί που δεν είχαν χάσει ούτε έναν πόλεμο μέχρι το 2006, τι λόγο θα είχαν αλήθεια για να προβληματιστούν γύρω απ’ το αν οι Άραβες δεν υπάρχουν απλώς για να χρησιμεύουν σαν κρέας για τα κανόνια τους;

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι οι Παλαιστίνιοι είναι μια φυλή ανθρωπιστών αγγέλων. Όπως και με τους Ιρλανδούς του Μπόμπυ Σαντς, το ηθικό πλεονέκτημα τους προέρχεται από το γεγονός της υποδούλωσης τους, από τη σχέση απόλυτης αδυναμίας ως προς τους καταπιεστές τους. Πόσο αλήθεια μεγαλείο ψυχής και μια σχεδόν υπεράνθρωπη ικανότητα αποστασιοποίησης και αναστοχασμού πάνω σε ένα ολοκληρωτικά προσωπικό μαρτύριο θα χρειαζόταν προκειμένου να απαρνηθούν οι Ιρλανδοί και οι Παλαιστίνιοι την αρχέγονη παρόρμηση για εκδίκηση και να ρίξουν το βάρος της πολιτικής δραστηριότητας τους στη δημιουργία μιας κοινωνίας που θα επέτρεπε να ζήσουν δίπλα, δίπλα, ειρηνικά και σαν ίσοι με τους δυνάστες τους. Ίσως πάλι η επιθυμία για εκδίκηση να είναι μια δημιουργική επιθυμία. Ίσως είναι το πρώτο βήμα για την ανατροπή του ετερόνομου κοινωνικού συστήματος, αλλά σίγουρα δεν είναι το τελευταίο. Δεν υπάρχει κανένας λόγος να πάρουμε το μέρος του αδύναμου, να συνταχθούμε με εκείνον που υποφέρει, αν γνωρίζουμε από πριν ότι η ίδια αδικία πρόκειται να επαναληφθεί με αντεστραμμένους ρόλους μετά την απελευθέρωση του.

Στο όνομα της κακομεταχείρισης που υφίστανται, οι Παλαιστίνιοι δεν μπορούν να κάνουν επίκληση στο ηθικό δικαίωμα τους να καταπιέσουν τους ισραηλινούς Εβραίους. Όπως και οι Εβραίοι του Ισραήλ δεν έχουν κανένα απολύτως δικαίωμα να διεξάγουν γενοκτονία σε βάρος των Παλαιστίνιων εδώ και εκατό περίπου χρόνια, επειδή οι ναζιστές προσπάθησαν να εξοντώσουν τους Εβραίους στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Η αρετή ανήκει στους καταπιεσμένους εφόσον εκείνοι δεν επιθυμήσουν ποτέ να πάρουν οι ίδιοι τη θέση του καταπιεστή. Το στοίχημα που βάζει από τη γένεση του κάθε επαναστατικό πρόταγμα είναι αν θα μπορέσει να υπερβεί τη διαλεκτική της βίας που συνεπάγεται η προσπάθεια για την ανατροπή του καθεστώτος και την αντισυστημική αλλαγή. Αν θα μπορέσει να ξεπεράσει τη λογική του εμφυλίου πολέμου που θα εξαπολύσουν εναντίον του οι συστημικές ελίτ. Πώς θα μπορούσε ο Μπ. Σαντς να τείνει χείρα φιλίας προς τα ανθρωπόμορφα κτήνη που κακοποίησαν τον ίδιο και τους συντρόφους του στη φυλακή; Παρ’ όλα αυτά, εκεί ακριβώς έγκειται και η χειραφετική διάσταση του προτάγματος της κοινωνικής απελευθέρωσης, στο ότι μας απαλλάσσει από την ανάγκη μιας εξατομικευμένης “σωτηρίας”, με την μορφή της μνησίκακης και εκδικητικής “δικαιοσύνης” του Ιησού του Ναυή, διαμέσου της συλλογικής λύτρωσης που έρχεται με την υπόσχεση της ταξικής απελευθέρωσης και την κατοχύρωση της αυτονομίας του κοινωνικού υποκειμένου. Με άλλα λόγια, μας δίνει στην πράξη μια ευκαιρία να φανούμε περισσότερο (ηθικά) μεγαλοπρεπείς απ’ όσο πραγματικά είμαστε.

iB. Russell, Unpopular Essays, (Routledge) σελ. 61.

iiCh. Hedges, The Heresy of White Christianity, https://www.truthdig.com/articles/the-heresy-of-white-christianity/.

iiiΜπ. Σαντς, Ημερολόγια της Φυλακής (Καινά Δαιμόνια).

ivH. Bouteldja, Whites, Jews, and Us (semiotexte) σελ. 49-50.

One thought on “Ο θρίαμβος της αποτυχίας”

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s