Η κανονικότητα της ανορθολογικότητας στον καπιταλισμό

untitled-design-2

Γενικά, έδινε στον εαυτό της πολύ καλές συμβουλές (αν και πολύ σπάνια τις ακολουθούσε)”.

Λούις Κάρολ, Η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων

Έχει ειπωθεί ότι, στην ουσία της, η διανοητική κατάσταση που αποκαλούμε “τρέλα” ισοδυναμεί με την ιδιωτική παραγωγή νοήματος. Φυσικά, κάθε παραγωγή νοήματος είναι στη βάση της ιδιωτική, με την έννοια της υποκειμενικότητας. Παρ’ όλα αυτά, η αντίληψη της ιδιωτικότητας εμπεριέχει και το στοιχείο της μοναχικότητας, μια διάσταση απόλυτης απομόνωσης. Υπονοοεί δηλαδή την παραγωγή νοήματος για τον κόσμο γύρω μας, χωρίς να λαμβάνουμε υπόψιν σε αυτή τη διαδικασία τους υλικούς δεσμούς και τις κοινωνικές σχέσεις με τον κόσμο που μας περιβάλλει. Από αυτή την άποψη, είναι καταπληκτικός ο βαθμός κατά τον οποίο η τρέλα ομοιάζει με την κοινωνική κατασκευή της υποκειμενικότητας στον καπιταλισμό. Θα έλεγε κανείς ότι η απόλυτη αδιαφορία για τον κάθε συνάνθρωπο μεμονωμένα, αλλά και για το σύνολο της κοινωνικής ολότητας γενικά, αποτελεί την ενδεδειγμένη στάση ζωής που διασφαλίζει την “αντικειμενική” υλική ευημερία, αλλά και την υποκειμενική ευδαιμονία του καθενός στον καπιταλισμό, ενώ, παράλληλα, συνιστά προϋπόθεση για την αναπαραγωγή του ως οικονομικού και πολιτικού συστήματος οργάνωσης της ετερόνομης κοινωνίας. Πράγματι, δεν είναι ανάγκη να ανησυχεί κανείς για την οικολογική καταστροφή που συντελείται σε πλανητική κλίμακα από τα απορρίματα των ηλεκτρονικών συσκευών, όταν μπορεί να προμηθευτεί το καινούριο i-phone και να διευρύνει τις δυνατότητες επικοινωνίας του με την παγκόσμια ψηφιακή “κοινότητα” σε πραγματικό χρόνο.i Ούτε χρειάζεται να ασχολούμαστε με την γενικευμένη φτώχεια κι εξαθλίωση που προξενεί το σύστημα της οικονομίας της αγοράς, εφόσον μπορούμε ακόμα να επισκεφτούμε όποια χώρα επιθυμούμε και να “γνωρίσουμε τους πολιτισμούς” που έχει ετοιμάσει ειδικά για εμάς η παγκόσμια τουριστική βιομηχανία. Ο καπιταλισμός μας διαπαιδαγωγεί να απολαμβάνουμε το δένδρο, ενώ ολόγυρα μας το δάσος έχει πιάσει φωτιά.

Τη στιγμή που τα τροπικά δάση του Αμαζονίου καταστρέφονται και ένα βασικό κομμάτι του οικοσυστήματος του πλανήτη μετατρέπεται σε σκόνη, ο μέσος άνθρωπος και “πολίτης” είναι υποχρεωμένος να αγνοήσει την τραγωδία που συντελείται μπροστά στα μάτια του, εφόσον οι πολιτικές και οικονομικές δομές της θεσμοποιημένης ετερονομίας δεν του παρέχουν το παραμικρό περιθώριο για να αντιδράσει και να αντισταθεί. Από την άλλη, κάποιοι άλλοι “πολίτες”-καπιταλιστές δεν διστάζουν να πυρπολήσουν τα δάση αυτού του κόσμου, τώρα στον Αμαζόνιο, πριν στη Σιβηρία και την Καλιφόρνια, προκειμένου να αποκομίσουν ιδιωτικά οφέλη και να γεμίσουν τις τσέπες τους, χωρίς να τους ενδιαφέρει αν με τις ενέργειες τους ζημιώνουν το σύνολο, το οποίο στη συγκεκριμένη περίπτωση φτάνει να εκφράζεται στο πιο αφηρημένο επίπεδο από ολόκληρη την ανθρωπότητα.

Κάτι παρόμοιο είχε συμβεί πριν από έξι καλοκαίρια, όταν είχα βρεθεί στα Χανιά της Κρήτης και είχα υπάρξει αυτόπτης μάρτυρας της εξής σουρεαλιστικής καταστάσεως. Γύρω μου βασίλευε η καπιταλιστική αποχαύνωση και η επιτηδευμένη συλλογική ραστώνη της περιόδου του θέρους. Την ίδια στιγμή και σε καθημερινή βάση, τα δολοφονικά βομβαρδιστικά του ΝΑΤΟ απογειώνονταν κάθε μισή ώρα μπροστά στα μάτια μας και με εκκωφαντικό θόρυβο, από τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις που διατηρούν οι ΗΠΑ στην περιοχή για να σκορπίσουν τον θάνατο δέκα λεπτά αργότερα από την απέναντι πλευρά της Μεσογείου. Κανένας από τις στρατιές των αφιονισμένων τουριστών δεν έδειξε να ενοχλείται ή να προβληματίζεται από την πολεμική επιχείρηση που εκτυλισσόταν μπροστά τους. Παντού φαινόταν να κυριαρχεί μια διάχυτη άρνηση να αναγνωρίσουμε την πραγματικότητα που είχαμε ενώπιον μας, πράγμα που συνιστά μια αρνητική μορφή ιδιωτικής νοηματοδότησης του κόσμου. Το παραγωγικό, “θετικό” αντίστοιχο αυτής της τάσης ήταν αναμφίβολα η αλλοτριωμένη συνείδηση των αεροπόρων που οδηγούσαν τα μαχητικά, οι οποίοι ήταν βέβαιοι πως “απελευθέρωναν” τους λίβυους την ίδια ώρα που έριχναν βόμβες μεγατόνων πάνω στα κεφάλια τους.

Αν τα παραπάνω δεν παραπέμπουν σε μια ερμηνεία της καθημερινότητας υπό τον καπιταλισμό ως μιας διαρκούς άσκησης σε συνθήκες συλλογικής παράνοιας, τότε δεν ξέρω πώς αλλιώς θα μπορούσαμε να ερμηνεύσουμε αυτές τις καταστάσεις. Ένας φιλελεύθερος αρθρογράφος περιέγραψε πρόσφατα μια παλαιότερη επίσκεψη του στην Ανατολική Ευρώπη την εποχή του υπαρκτού σοσιαλισμού ως μια πρωτόγνωρη εμπειρία όπου το κάθε τι, η οποιαδήποτε καθημερινή δραστηριότητα φαινόταν να εμπεριέχει μια μεγαλύτερη συμβολική σημασία από εκείνη που “κανονικά” της αναλογούσε.ii Στον καπιταλισμό συμβαίνει λοιπόν το αντίθετο. Είμαστε υποχρεωμένοι να αντιμετωπίζουμε πράγματα που κουβαλούν από μόνα τους τεράστια συμβολική και πρακτική σημασία ως προς τις αντικειμενικές συνθήκες της κοινωνικής αναπαραγωγής του συστήματος της οικονομίας της αγοράς, σαν τετριμμένα γεγονότα απογυμνωμένα από κάθε συλλογικό φαντασιακό νόημα και περιεχόμενο. Όπως είχε γράψει και ο Β. Χάβελ, στον “σοσιαλισμό” κυριαρχούσε η ιδεολογική υπερ-νοηματοδότηση του κόσμου. “Ο διευθυντής ενός μανάβικου τοποθετεί στο παράθυρο του, ανάμεσα στα κρεμμύδια και τα καρότα, το σλόγκαν: ‘Εργάτες του κόσμου, ενωθείτε!’ Γιατί το κάνει; Τι προσπαθεί να επικοινωνήσει στον κόσμο; […] Το κάνει γιατί αυτά τα πράγματα πρέπει να γίνουν αν πρόκειται κανείς να αφεθεί ήσυχος να προχωρήσει με την ζωή του. Είναι μία από τις χιλιάδες λεπτομέρειες που του εξασφαλίζουν μια σχετικά γαλήνια ζωή ‘σε αρμονία με την κοινωνία’, όπως λένε”.iii Στον καπιταλισμό αντίστροφα, βασιλεύει η απο-νοηματοδότηση του.

Ο φασίστας Μπολσονάρο ποτέ δεν έκρυψε ότι μέσα στο κυβερνητικό πρόγραμμα είχε συμπεριλάβει την σκόπιμη σαλαμοποίηση του Αμαζονίου και την “αξιοποίηση” του για οικονομικούς λόγους. Ήταν τούτη η αποφασιστικότητα του να υπερπηδήσει τα εμπόδια που ορθώνουν στον καπιταλισμό οι συντεταγμένες κοινωνικές αντιστάσεις, που έκανε τα χρηματιστήρια, σαν κατεξοχήν εκφραστές των συμφερόντων του διεθνοποιημένου κεφαλαίου, να υποδεχτούν με ανυπόκριτο ενθουσιασμό την προοπτική ανόδου του στην εξουσία.iv Τότε είχαμε σημειώσει ότι το μέλλον του πλανήτη υποθηκεύεται εξαιτίας του έμφυτου επαρχιωτισμού που διέπει την αντίληψη των συμφερόντων του αστικοκαπιταλιστικού έθνους-κράτους ως μιας νομικής οντότητας με αποκλειστική δικαιοδοσία ζωής και θανάτου πάνω στους υλικούς και ανθρώπινους πόρους που ενυπάρχουν μέσα στα σύνορα του. Αλήθεια, ποια θα πρέπει να είναι η ενδεδειγμένη αντίδραση όταν ο βραζιλιάνος ηγετίσκος υποσκάπτει με τις ενέργειες του τις θεμελιακές προϋποθέσεις για τη διατήρηση της ζωής πάνω στον πλανήτη, στο όνομα της “ανεξαρτησίας” και του “εθνικού συμφέροντος” του κράτους της Βραζιλίας; Κατ’ αρχάς θα πρέπει να κάνουμε απολύτως ξεκάθαρο ότι ο Μπολσονάρο δεν υπηρετεί κανένα “εθνικό” συμφέρον της χώρας του, στον βαθμό που η ανυπολόγιστη οικολογική καταστροφή που έχει συντελεστεί στον Αμαζόνιο επηρεάζει εξίσου τους βραζιλιάνους με τον ίδιο, αν όχι και με χειρότερο τρόπο, όπως και το σύνολο της ανθρωπότητας. Καλύτερα λοιπόν θα ήταν αν μιλούσαμε για τα συμφέροντα των εταιρικών κολοσσών αγρομπίζνες που ωφελούνται από την αποψίλωση του Αμαζονίου και τον εκτοπισμό των ιθαγενών.

Ωστόσο, μέσα στις συνθήκες ανελέητου ανταγωνισμού που έχει καθιερώσει η διεθνοποιημένη οικονομία της αγοράς, η εξυπηρέτηση των οικονομικών συμφερόντων της εγχώριας καπιταλιστικής τάξης είναι ζωτικής σημασίας αν η βραζιλιάνικη οικονομία πρόκειται να επιβιώσει απέναντι στις ανεπτυγμένες οικονομίες των μητροπόλεων του καπιταλισμού. Είναι σχεδόν αναγκασμένη από τις περιστάσεις να αξιοποιήσει κάθε “συγκριτικό πλεονέκτημα” που διαθέτει, σύμφωνα με την ορολογία που αρέσκεται να χρησιμοποιεί κατά κόρον η νεοφιλελεύθερη ορθοδοξία, εμβαθύνοντας την ιστορική διαδικασία αγοραιοποίησης και υποβάλλοντας στη δικαιοδοσία της αγοράς το σύνολο των κοινωνικών λειτουργιών, αν επιθυμεί το βραζιλιάνικο κεφάλαιο να επιβιώσει σε αυτόν τον θεσμοποιημένο πόλεμο όλων εναντίον όλων. Έπεται από τα παραπάνω ότι τόσο μια εταιρεία, όσο και το νεοφιλελεύθερο έθνος-κράτος που δομεί την οργανωτική και ιδεολογική διάσταση της ύπαρξης του στα οργανωτικά και φαντασιακά πρότυπα μιας καπιταλιστικής επιχείρησης, αδυνατούν από τη φύση τους να συλλάβουν τις επιπτώσεις που έχουν οι ενέργειες και οι δραστηριότητες τους στο γενικό συμφέρον, ή να κατανοήσουν την ίδια την ύπαρξη ενός γενικού συμφέροντος πέρα από το αυτοαναφορικό, εγωιστικό συμφέρον που έχει να κάνει με την ίδια την αναπαραγωγή τους ως δομή και ως σύστημα. Και φυσικά κανένας νεοφιλελεύθερος εξτρεμιστής όπως ο Μακρόν, δεν δικαιολογείται να καταληφθεί από όψιμο βοναπαρτισμό και να αυτοπροτείνεται σαν ο “ευγενής” υπερασπιστής της διεθνούς κοινότητας, τη στιγμή που εδώ κι έναν περίπου χρόνο καταστέλλει βάναυσα και χωρίς έλεος την μαχητική εξέγερση των προλετάριων στη Γαλλία προκειμένου να διασφαλίσει τα ταξικά συμφέροντα και τα θεσμοποιημένα προνόμια του διεθνοποιημένου κεφαλαίου σε μια από τις ισχυρότερες καπιταλιστικές χώρες του συστήματος της διεθνοποιημένης οικονομίας της αγοράς. Όπως είχε γράψει ο Τ. Φωτόπουλος, είναι η δυναμική “ανάπτυξη ή θάνατος” του συστήματος το οποίο υπηρετεί πιστά ο Μακρόν και οι συνάδελφοι του επαγγελματίες πολιτικοί της υπερεθνικής ελίτ, η οποία δημιουργεί την ανάγκη για επιβίωση των πολιτικών και οικονομικών ελίτ του συστήματος σε βάρος των υποτελών κοινωνικών στρωμάτων που αποτελούν και τη συντριπτική πλειοψηφία του παγκόσμιου πληθυσμού.

Εν πολλοίς, η οικουμενική ανθρώπινη κοινότητα για λογαριασμό της οποίας κρούουμε τώρα τον κώδωνα του κινδύνου είναι προς το παρόν το αποκύημα της ριζοσπαστικής φαντασίας κάποιων κοινωνικών αγωνιστών και ακόμη μένει να αποκτήσει υλική συγκρότηση, να δημιουργηθεί ως ενεργό πολιτικό και κοινωνικό υποκείμενο. Όσο οι ετερόνομες προλεταριακές μάζες συνεχίζουν να αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους ως προέκταση της οικονομίας της αγοράς, εξαρτημένες από τις ελίτ που κατέχουν την πολιτική και οικονομική δύναμη, όπως π.χ. είδαμε να συμβαίνει στις Σκουριές, τόσο ο αφανισμός της ανθρωπότητας από ένα ανορθολογικό, παρανοϊκό σύστημα που ανάγει τη συλλογική απώθηση σε κυρίαρχη αρχή του ετερόνομου κοινωνικού φαντασιακού θα γίνεται ολοένα και πιο πιθανός.v Προτού σωθεί η ανθρωπότητα θα πρέπει πρώτα να δημιουργηθεί ως υπαρκτή κοινότητα αγώνα. Η έμπρακτη σφυρηλάτηση δεσμών αλληλεγγύης με το έκνομο προλεταριάτο των μεταναστών και η διεθνοποίηση των ζωτικών πόρων του πλανήτη ώστε να μην ανήκουν στην ιδιοκτησία κανενός έθνους-κράτους και καμιάς μονάδας του συστήματος της οικονομίας της αγοράς, όπως έγραψε κάποτε ο Ρ. Ρόκερ, είναι τα δύο σημεία απ’ όπου μπορεί κανείς να εκκινήσει για την πορεία προς την ταξική λύτρωση του παγκόσμιου προλεταριάτου.vi

iii V. Havel, Living in Truth (Faber and Faber), σελ. 41.

vΣκουριές: τα συμφέροντα της μη-εργασίας, https://www.provo.gr/skouries-ta-symferonta-tis-mi-ergasias/.

viM. Schmidt & L. Van Der Walt, Black Flame (AK Press), σελ. 310.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s